BIZIKLETA
Gaur egun edozein lekutan ikusten ditugun bizikletak, duela berrehun urte asmatu ziren. Hasieran ez zitzaion bizikleta deitzen tramankulu horri, baina lehenengo saiakera, hasiera simple bat izan zen bakarrik, geroago izen hori jarri egin zitzaion.
Sivrak deituriko frantsez batek, egurrezko zaldi baten hartu zuen oinarria, hau da, haurrek erabiltzen duten egurrezko zaldia eta jostailuari gurpilak jartzea okurritu zitzaion. Gurpilak jarri zizkion, baina oraindik, egin zuen tramankulu bitxi horrek ez zuen pedalik, beraz, ibiltzeko bide bakarra, zaldi gainean eseri eta hankekin lurrari bultzatzea zen, aurrerantz edo atzerantz joateko. Jostailuzko zaldi hori bizikleta bihurtzeko ahaleginak 18.mendearen amaieran, 1790. urtean gutxi gora-behera, egin zituen frantziar honek, eta hurrengo hogeita hamar urtetan jostailuak ez zuen aurrerapausorik eman, hau da, ez zen aldatu.
26 urte beranduago, 1816an hain zuzen ere, alemaniar batek, Drais von Sauerbronn deiturikoak, eserlekua eta eskulekua jarri zizkion zaldi horri. Zalditxoa oinekin bultzaka ibiltzeko oso deserosoa zela ohartu zen, eta tramankuluaren gainean esertzen zenari eserlekuak eta eskulekuak mesede izugarria egin zioten, baina hala ere nahiko deserosoa zen. Poliki-poliki garatzen ari zen jostailuari draisiana izena jarri zioten, egilearen omenez.
Pedalei eraginez
Eserlekuak eta eskulekuak jostailua hobetu zuten. Baina hala ere, hankekin jostailu hura bultzatzea oso neketsua zen eta pedalak jartzearen ideia garatu zen. Pierre eta Ernest Michaux frantziarrek asmakuntza izan zen pedalena eta 1860. urtetik aurrera, oinak pedaletan jarriz ibiltzen hasi ziren, hankekin bultzatu ordez. Hori bai,frenatzeko oinak lurrera bota behar ziren oraindik beste moduko sistemarik ez baitzen asmatu. Frantziar bi hauek, egin zuten asmakuntza hura garrantzitsua izan zen, beraz, Parisko Munduko Erakusketan aurkeztua izan zen 1867.urtean eta oso arrakastatsua izatea lortu zuten.
Lortu zuten arrakasta horri esker bizikleta deitutako ibilgailu hori ia Europa osoan zabaldu zen. Belodromoetan etat zenbait pista egokituetan bizikletan ibiltzen hasi zen jendea. Kaleetan, ordea, ez zen bizikletarik ikusten, kalean jendeak ez zuelako inondik inora erabiltzen. Ibilgailu bitxi hori, nahiz eta gero eta erosoagoa izan, gurpilak egurrezkoak ziren eta kale lokaztuetatik ibiltzea oso zaila eta deserosoa zen.
Michaux anaiek pedalak aurreko gurpilaren ardatzari lotzea ideia ona iruditu zitzaien, beraz probatu egin zuten eta hobeto ibiltzeko, aurrean zegoen gurpila handitu zuten. Gurpil batzuen diametroak metro eta erdikoak izatera ere heldu ziren. Horren ondorioz, gurpilaren diametro handiarengatik, bizikletek bi metroko altuera izan zezaketen. Bi gurpilak neurri desberdinekoak zirenez, aurreko gurpila bere norabidean mantentzea ez zen batere erraza eta ezker-eskubi kontrolik gabe mugitzen zen. Ordurako gainera, ez zen balazta-sistemarik eta frenatzeko salto egin behar zuen txirrindulariak. Batek baino gehiagok hartu zuen kolpea bi metroko altueratik jauzita, bai bizikletatik salto egiterakoan eta baita ere oreka galtzerakoan. Baina arriskuez kanpo, Parisko Erakusketan bizikletak izandako arrakasta ikusita, Erresuma Batuan eta Frantzian bizikleta-lehiaketak antolatzen hasi ziren.
Lehenengo bizikleta
Bizikletak, lehenengo pausuak, XVIII. mendearen bukaeran eman zituen eta hainbat ahaleginen ondoren, 1880an sortu zela gaur egungo bizikleta. Arinago egin zirenak hurbilketak besterik ez zirela esan daiteke eta horregatik izan zen hori lehenengo bizikleta. Harry Lawson esan ohi da dela bizikletaren sortzailea. Lawsonek katea bat jarri zuen atzeko gurpilarekin lotuta. Ordura arteko saiakerek ez zuten katearik. Baina katea ez zen izan bizikletaren berrikuntza bakarra. Lawsonen bizikletak koadroa ere bazuen eta koadroaren bitartez, bi gurpilak, eserlekua, pedalak eta eskulekua sostengatzen ziren. Baina oraindik, atzeko gurpila, aurrekoa baino handiagoa zen. Bost urte beranduago neurri bereko gurpilak jarri zizkioten. Bi gurpilak neurri berekoak izanik, oreka arazoak amaitu ziren eta bizikleta geratzeko ez zen saltorik egin behar.
Dunlop irlandarrak gomazko gurpilak egin zituen 1890ean eta semearen bizikletarekin frogatu zuen gurpil haien funtzionamendua. Hobekuntza handia izan zela ohartu ziren eta ondorioz, sei urte beranduago, Atenasko Joko Olinpikoetan jokatu zen bizikleta txapelketa.
Geroztik mende bat pasatu da. Oso famatua egin da, ia jende guztiak du bat, eta batzuk bizikletatik bizi dira, hau da, beraien lana bizikletan ibiltzea da. Baina hori profesional mailan izan ohi da. Urtero sekulako bizikleta txapelketak izaten dira, bai mendian eta bai errepidean, baina noski, bizikleten hobekuntza izan denez badaude mendiko eta errepideko bizikletak. Txapelketa horien barnean aurki ditzakegu Frantziako Tourra edo Italiako Giroa. Euskal herrian, pirineo aldean batez ere, sekulako euskal giroa egoten da horrelako lasterketak bertatik pasatzen direnean, euskaldunen artean bizikleta txapelketa hauek oso famatuak baitira.
Gaur egun edozein lekutan ikusten ditugun bizikletak, duela berrehun urte asmatu ziren. Hasieran ez zitzaion bizikleta deitzen tramankulu horri, baina lehenengo saiakera, hasiera simple bat izan zen bakarrik, geroago izen hori jarri egin zitzaion.
Sivrak deituriko frantsez batek, egurrezko zaldi baten hartu zuen oinarria, hau da, haurrek erabiltzen duten egurrezko zaldia eta jostailuari gurpilak jartzea okurritu zitzaion. Gurpilak jarri zizkion, baina oraindik, egin zuen tramankulu bitxi horrek ez zuen pedalik, beraz, ibiltzeko bide bakarra, zaldi gainean eseri eta hankekin lurrari bultzatzea zen, aurrerantz edo atzerantz joateko. Jostailuzko zaldi hori bizikleta bihurtzeko ahaleginak 18.mendearen amaieran, 1790. urtean gutxi gora-behera, egin zituen frantziar honek, eta hurrengo hogeita hamar urtetan jostailuak ez zuen aurrerapausorik eman, hau da, ez zen aldatu.
26 urte beranduago, 1816an hain zuzen ere, alemaniar batek, Drais von Sauerbronn deiturikoak, eserlekua eta eskulekua jarri zizkion zaldi horri. Zalditxoa oinekin bultzaka ibiltzeko oso deserosoa zela ohartu zen, eta tramankuluaren gainean esertzen zenari eserlekuak eta eskulekuak mesede izugarria egin zioten, baina hala ere nahiko deserosoa zen. Poliki-poliki garatzen ari zen jostailuari draisiana izena jarri zioten, egilearen omenez.
Pedalei eraginez
Eserlekuak eta eskulekuak jostailua hobetu zuten. Baina hala ere, hankekin jostailu hura bultzatzea oso neketsua zen eta pedalak jartzearen ideia garatu zen. Pierre eta Ernest Michaux frantziarrek asmakuntza izan zen pedalena eta 1860. urtetik aurrera, oinak pedaletan jarriz ibiltzen hasi ziren, hankekin bultzatu ordez. Hori bai,frenatzeko oinak lurrera bota behar ziren oraindik beste moduko sistemarik ez baitzen asmatu. Frantziar bi hauek, egin zuten asmakuntza hura garrantzitsua izan zen, beraz, Parisko Munduko Erakusketan aurkeztua izan zen 1867.urtean eta oso arrakastatsua izatea lortu zuten.
Lortu zuten arrakasta horri esker bizikleta deitutako ibilgailu hori ia Europa osoan zabaldu zen. Belodromoetan etat zenbait pista egokituetan bizikletan ibiltzen hasi zen jendea. Kaleetan, ordea, ez zen bizikletarik ikusten, kalean jendeak ez zuelako inondik inora erabiltzen. Ibilgailu bitxi hori, nahiz eta gero eta erosoagoa izan, gurpilak egurrezkoak ziren eta kale lokaztuetatik ibiltzea oso zaila eta deserosoa zen.
Michaux anaiek pedalak aurreko gurpilaren ardatzari lotzea ideia ona iruditu zitzaien, beraz probatu egin zuten eta hobeto ibiltzeko, aurrean zegoen gurpila handitu zuten. Gurpil batzuen diametroak metro eta erdikoak izatera ere heldu ziren. Horren ondorioz, gurpilaren diametro handiarengatik, bizikletek bi metroko altuera izan zezaketen. Bi gurpilak neurri desberdinekoak zirenez, aurreko gurpila bere norabidean mantentzea ez zen batere erraza eta ezker-eskubi kontrolik gabe mugitzen zen. Ordurako gainera, ez zen balazta-sistemarik eta frenatzeko salto egin behar zuen txirrindulariak. Batek baino gehiagok hartu zuen kolpea bi metroko altueratik jauzita, bai bizikletatik salto egiterakoan eta baita ere oreka galtzerakoan. Baina arriskuez kanpo, Parisko Erakusketan bizikletak izandako arrakasta ikusita, Erresuma Batuan eta Frantzian bizikleta-lehiaketak antolatzen hasi ziren.Lehenengo bizikleta
Bizikletak, lehenengo pausuak, XVIII. mendearen bukaeran eman zituen eta hainbat ahaleginen ondoren, 1880an sortu zela gaur egungo bizikleta. Arinago egin zirenak hurbilketak besterik ez zirela esan daiteke eta horregatik izan zen hori lehenengo bizikleta. Harry Lawson esan ohi da dela bizikletaren sortzailea. Lawsonek katea bat jarri zuen atzeko gurpilarekin lotuta. Ordura arteko saiakerek ez zuten katearik. Baina katea ez zen izan bizikletaren berrikuntza bakarra. Lawsonen bizikletak koadroa ere bazuen eta koadroaren bitartez, bi gurpilak, eserlekua, pedalak eta eskulekua sostengatzen ziren. Baina oraindik, atzeko gurpila, aurrekoa baino handiagoa zen. Bost urte beranduago neurri bereko gurpilak jarri zizkioten. Bi gurpilak neurri berekoak izanik, oreka arazoak amaitu ziren eta bizikleta geratzeko ez zen saltorik egin behar.
Dunlop irlandarrak gomazko gurpilak egin zituen 1890ean eta semearen bizikletarekin frogatu zuen gurpil haien funtzionamendua. Hobekuntza handia izan zela ohartu ziren eta ondorioz, sei urte beranduago, Atenasko Joko Olinpikoetan jokatu zen bizikleta txapelketa. Geroztik mende bat pasatu da. Oso famatua egin da, ia jende guztiak du bat, eta batzuk bizikletatik bizi dira, hau da, beraien lana bizikletan ibiltzea da. Baina hori profesional mailan izan ohi da. Urtero sekulako bizikleta txapelketak izaten dira, bai mendian eta bai errepidean, baina noski, bizikleten hobekuntza izan denez badaude mendiko eta errepideko bizikletak. Txapelketa horien barnean aurki ditzakegu Frantziako Tourra edo Italiako Giroa. Euskal herrian, pirineo aldean batez ere, sekulako euskal giroa egoten da horrelako lasterketak bertatik pasatzen direnean, euskaldunen artean bizikleta txapelketa hauek oso famatuak baitira.
